IMAS Analytics.AI
หน้าแรกโซลูชันระบบนับคนและวิเคราะห์ผู้มาเยือนแดชบอร์ด XPERIOระบบพยากรณ์จำนวนผู้มาเยือนระบบจัดการพลังงานอาคารด้วย AIอุตสาหกรรมห้างสรรพสินค้าและศูนย์การค้าร้านค้าปลีกหลายสาขาสนามบินและสถานีขนส่งอาคารสำนักงานและอาคารพาณิชย์ลองเล่นผลงานบทความเกี่ยวกับเราพันธมิตรติดต่อเรา

DATA INTELLIGENCE

อาคารควบคุมคืออะไร ต้องทำอะไรบ้าง และระบบจัดการพลังงานอาคารช่วยได้อย่างไร

อาคารควบคุม ในความหมายของกฎหมายพลังงาน คืออาคารที่ใช้ไฟฟ้าหรือพลังงานรวมถึงเกณฑ์ที่พระราชกฤษฎีกากำหนดไว้ เจ้าของอาคารกลุ่มนี้มีหน้าที่ตามพระราชบัญญัติการส่งเสริมการอนุรักษ์พลังงาน ต้องจัดการพลังงานตามมาตรฐานที่กฎกระทรวงกำหนด ต้องมีผู้รับผิดชอบด้านพลังงานประจำอาคาร และต้องส่งรายงานผลการตรวจสอบและรับรองการจัดการพลังงานภายในเดือนมีนาคมของทุกปี ศูนย์การค้า ห้างสรรพสินค้า อาคารสำนักงาน โรงแรม โรงพยาบาล และอาคารผู้โดยสารขนาดใหญ่จำนวนมากเข้าเกณฑ์นี้ บทความนี้สรุปเกณฑ์และหน้าที่จากตัวบทกฎหมาย แล้วอธิบายว่าระบบจัดการพลังงานอาคาร (Building Energy Management System) ช่วยทีมวิศวกรรมทำงานเหล่านี้ได้ตรงจุดไหน

โถงกลางศูนย์การค้าขนาดใหญ่ที่มีระบบปรับอากาศและไฟส่องสว่างทำงานตลอดวัน ตัวอย่างอาคารที่อาจเข้าเกณฑ์อาคารควบคุมด้านพลังงาน

อาคารควบคุม คือ อาคารแบบไหน

พระราชบัญญัติการส่งเสริมการอนุรักษ์พลังงาน พ.ศ. 2535 มาตรา 18 กำหนดว่า การกำหนดอาคารประเภทใด ขนาด ปริมาณการใช้พลังงาน และวิธีการใช้พลังงานอย่างใดให้เป็นอาคารควบคุม ให้ตราเป็นพระราชกฤษฎีกา กฎหมายที่ใช้อยู่คือ พระราชกฤษฎีกากำหนดอาคารควบคุม พ.ศ. 2538 ซึ่งประกาศในราชกิจจานุเบกษาเมื่อวันที่ 14 สิงหาคม 2538

คำว่า "อาคาร" ในกฎหมายนี้หมายถึงอาคารตามกฎหมายว่าด้วยการควบคุมอาคาร และ "เจ้าของอาคาร" หมายความรวมถึงบุคคลอื่นซึ่งครอบครองอาคารด้วย ดังนั้นผู้เช่าหรือผู้บริหารอาคารที่ครอบครองอาคารอยู่ก็อาจมีหน้าที่ตามกฎหมายนี้ได้ ไม่ใช่เฉพาะผู้ถือกรรมสิทธิ์

เกณฑ์อาคารควบคุม ตามพระราชกฤษฎีกา พ.ศ. 2538

มาตรา 3 ของพระราชกฤษฎีกากำหนดให้อาคารที่มีการใช้พลังงานเข้าลักษณะ อย่างใดอย่างหนึ่ง ต่อไปนี้เป็นอาคารควบคุม

เกณฑ์ ข้อความตามพระราชกฤษฎีกา (สรุป) หน่วยที่ใช้วัด
เกณฑ์ที่ 1 ขนาดการรับไฟฟ้า อาคารหลังเดียวหรือหลายหลังภายใต้เลขที่บ้านเดียวกัน ที่ได้รับอนุมัติจากผู้จำหน่ายให้ใช้เครื่องวัดไฟฟ้า หรือให้ติดตั้งหม้อแปลงไฟฟ้าชุดเดียวหรือหลายชุดรวมกัน มีขนาดตั้งแต่ 1,000 กิโลวัตต์ (kW) หรือ 1,175 กิโลโวลต์แอมแปร์ (kVA) ขึ้นไป ขนาดเครื่องวัดไฟฟ้าหรือขนาดหม้อแปลงรวม
เกณฑ์ที่ 2 ปริมาณพลังงานที่ใช้ทั้งปี อาคารหลังเดียวหรือหลายหลังภายใต้เลขที่บ้านเดียวกัน ที่ใช้ไฟฟ้าจากผู้จำหน่าย ความร้อนจากไอน้ำจากผู้จำหน่าย หรือพลังงานสิ้นเปลืองอื่น อย่างใดอย่างหนึ่งหรือรวมกัน ตั้งแต่ 1 มกราคม ถึง 31 ธันวาคมของปีที่ผ่านมา มีปริมาณพลังงานทั้งหมดเทียบเท่าพลังงานไฟฟ้าตั้งแต่ 20 ล้านเมกะจูล ขึ้นไป พลังงานรวมทั้งปีปฏิทินที่ผ่านมา

มาตรา 4 กำหนดวิธีคำนวณให้เป็นหน่วยเมกะจูล ในกรณีไฟฟ้า ให้คำนวณปริมาณการใช้ไฟฟ้าเป็นหน่วยกิโลวัตต์ชั่วโมงแล้วคูณด้วย 3.60 ส่วนความร้อนจากไอน้ำและเชื้อเพลิงอื่นมีสูตรแปลงเป็นพลังงานไฟฟ้าเทียบเท่าแยกไว้

ในทางปฏิบัติ ถ้าอาคารใช้ไฟฟ้าอย่างเดียว เกณฑ์ 20 ล้านเมกะจูล เท่ากับการใช้ไฟฟ้าประมาณ 5.56 ล้านหน่วย (กิโลวัตต์ชั่วโมง) ต่อปี (20,000,000 ÷ 3.6) ทีมอาคารจึงควรรวมยอดหน่วยไฟฟ้าจากใบแจ้งค่าไฟทุกมิเตอร์ที่อยู่ภายใต้เลขที่บ้านเดียวกันของปีที่ผ่านมา แล้วนำมาเทียบเกณฑ์ ถ้ามีไอน้ำหรือเชื้อเพลิงอื่นด้วย ต้องแปลงตามสูตรในมาตรา 4 แล้วรวมเข้าไป

พระราชกฤษฎีกายังกำหนดอาคารบางประเภทที่ไม่อยู่ในข่าย ได้แก่ อาคารที่ใช้เป็นพระที่นั่งหรือพระราชวัง อาคารที่ทำการสถานทูตหรือสถานกงสุลต่างประเทศ อาคารที่ทำการขององค์การระหว่างประเทศหรือหน่วยงานที่ตั้งขึ้นตามความตกลงระหว่างรัฐบาลไทยกับรัฐบาลต่างประเทศ โบราณสถาน วัดวาอาราม หรืออาคารที่ใช้เพื่อการศาสนา ซึ่งมีกฎหมายควบคุมการก่อสร้างไว้แล้วโดยเฉพาะ

เกณฑ์อาคารควบคุม 1,000 กิโลวัตต์ ถูกต้องหรือไม่

ถูกต้องตามตัวบท ตัวเลข 1,000 กิโลวัตต์ 1,175 กิโลโวลต์แอมแปร์ และ 20 ล้านเมกะจูลต่อปี ตรงกับพระราชกฤษฎีกากำหนดอาคารควบคุม พ.ศ. 2538 มาตรา 3 สิ่งที่มักตกหล่นเวลาสรุปกันคือ 2 เงื่อนไขนี้ใช้ อย่างใดอย่างหนึ่ง ก็เข้าเกณฑ์แล้ว เกณฑ์ที่ 1 ดูจากขนาดที่ผู้จำหน่ายไฟฟ้าอนุมัติ ไม่ได้ดูจากความต้องการไฟฟ้าสูงสุดที่ใช้จริง และการนับใช้อาคาร "ภายใต้เลขที่บ้านเดียวกัน" รวมกัน ไม่ได้นับทีละหลัง

กฎหมายที่เกี่ยวข้องกับอาคารควบคุมมีฉบับไหนบ้าง

กฎหมายหลักที่เจ้าของอาคารควบคุมต้องรู้มี 4 ฉบับ แต่ละฉบับทำหน้าที่ต่างกัน

  1. พระราชบัญญัติการส่งเสริมการอนุรักษ์พลังงาน พ.ศ. 2535 แก้ไขเพิ่มเติมโดยฉบับที่ 2 พ.ศ. 2550 เป็นกฎหมายแม่บท มาตรา 21 ให้อำนาจรัฐมนตรีว่าการกระทรวงพลังงานออกกฎกระทรวงกำหนดมาตรฐาน หลักเกณฑ์ และวิธีการจัดการพลังงานที่เจ้าของอาคารควบคุมต้องปฏิบัติ และกำหนดให้เจ้าของอาคารควบคุมต้องจัดให้มีผู้รับผิดชอบด้านพลังงานประจำอาคารแต่ละแห่ง
  2. พระราชกฤษฎีกากำหนดอาคารควบคุม พ.ศ. 2538 กำหนดว่าอาคารใดเข้าเกณฑ์ (ดูตารางด้านบน)
  3. กฎกระทรวงกำหนดมาตรฐาน หลักเกณฑ์ และวิธีการจัดการพลังงานในโรงงานควบคุมและอาคารควบคุม พ.ศ. 2552 กำหนดขั้นตอนการจัดการพลังงานและการส่งรายงาน
  4. กฎกระทรวงกำหนดคุณสมบัติ หน้าที่ และจำนวนของผู้รับผิดชอบด้านพลังงาน พ.ศ. 2552 กำหนดว่าต้องมีผู้รับผิดชอบด้านพลังงานกี่คน คุณสมบัติอย่างไร และต้องแต่งตั้งภายในเมื่อใด

อีกฉบับที่มักถูกพูดถึงคู่กันคือ กฎกระทรวงว่าด้วยการออกแบบอาคารเพื่อการอนุรักษ์พลังงาน พ.ศ. 2563 หรือเกณฑ์มาตรฐานอาคารอนุรักษ์พลังงาน (Building Energy Code) ซึ่งใช้กับการออกแบบอาคารที่จะก่อสร้างหรือดัดแปลง ไม่ใช่การดูแลอาคารที่เปิดใช้งานอยู่ อธิบายแยกไว้ในหัวข้อถัดไป

เจ้าของอาคารควบคุมต้องทำอะไรบ้าง

กฎกระทรวงการจัดการพลังงาน พ.ศ. 2552 ข้อ 3 กำหนดให้เจ้าของอาคารควบคุมจัดให้มีการจัดการพลังงาน โดยต้องจัดทำนโยบายอนุรักษ์พลังงาน เป้าหมายและแผนอนุรักษ์พลังงาน และวิธีการจัดการพลังงาน ถ้าเริ่มทำเป็นครั้งแรก ต้องประเมินสถานภาพการจัดการพลังงานเบื้องต้นก่อนกำหนดนโยบาย เอกสารเผยแพร่ของกรมพัฒนาพลังงานทดแทนและอนุรักษ์พลังงาน (พพ.) สรุปงานเหล่านี้เป็น "8 ขั้นตอน" ซึ่งตรงกับข้อ 3 ถึงข้อ 9 ของกฎกระทรวง

รายการหน้าที่ของอาคารควบคุม (ใช้เป็นแบบตรวจเช็กได้)

ลำดับ หน้าที่ สิ่งที่ต้องทำโดยย่อ ที่มา
1 ตั้งคณะทำงานด้านการจัดการพลังงาน กำหนดโครงสร้าง อำนาจหน้าที่ และความรับผิดชอบ ทำเป็นเอกสารและเผยแพร่ให้บุคลากรทราบ กฎกระทรวงการจัดการพลังงาน พ.ศ. 2552 ข้อ 5
2 ประเมินสถานภาพการจัดการพลังงานเบื้องต้น ทำเมื่อนำวิธีการจัดการพลังงานมาใช้ครั้งแรก โดยดูจากการดำเนินงานด้านพลังงานที่ผ่านมา ข้อ 3 วรรคสอง
3 จัดทำนโยบายอนุรักษ์พลังงาน ทำเป็นเอกสาร เจ้าของอาคารลงลายมือชื่อ มีรายละเอียดอย่างน้อย 5 เรื่องตามข้อ 4 และปิดประกาศหรือเผยแพร่ให้บุคลากรทราบ ข้อ 4
4 ประเมินศักยภาพการอนุรักษ์พลังงาน ตรวจสอบและประเมินการใช้พลังงานที่มีนัยสำคัญ ตามหลักเกณฑ์ที่รัฐมนตรีประกาศ ข้อ 6
5 กำหนดเป้าหมายและแผนอนุรักษ์พลังงาน กำหนดเป็นร้อยละของพลังงานที่ใช้เดิม หรือระดับการใช้พลังงานต่อหน่วยผลผลิต ระบุระยะเวลา การลงทุน และผลที่คาดว่าจะได้ พร้อมแผนฝึกอบรมและกิจกรรมส่งเสริมการอนุรักษ์พลังงาน ข้อ 7
6 ดำเนินการตามแผน แล้วตรวจสอบและวิเคราะห์ ควบคุมดูแลให้ทำตามแผน และตรวจสอบวิเคราะห์ผลเทียบกับเป้าหมาย ข้อ 8
7 ตรวจติดตาม ประเมิน ทบทวน และแก้ไขข้อบกพร่อง ทำเป็นประจำอย่างน้อยปีละหนึ่งครั้ง ข้อ 9
8 ให้ผู้ตรวจสอบและรับรองตรวจการจัดการพลังงาน ผู้ตรวจสอบและรับรองคือผู้มีอำนาจตามกฎหมาย (บุคคลหรือนิติบุคคลที่อธิบดีอนุญาต) ข้อ 10 และพระราชบัญญัติฯ มาตรา 48/1
9 ส่งรายงานผลการตรวจสอบและรับรองการจัดการพลังงาน ส่งรายงานของปีที่ล่วงมาให้อธิบดีภายในเดือนมีนาคมของทุกปี ข้อ 11
10 จัดให้มีผู้รับผิดชอบด้านพลังงาน แต่งตั้งภายใน 180 วันนับแต่วันที่เป็นอาคารควบคุม แล้วแจ้งอธิบดี จำนวนคนขึ้นกับขนาดอาคาร กฎกระทรวงผู้รับผิดชอบด้านพลังงาน พ.ศ. 2552 ข้อ 4

ผู้รับผิดชอบด้านพลังงาน ต้องมีกี่คน และมีคุณสมบัติอย่างไร

กฎกระทรวงกำหนดคุณสมบัติ หน้าที่ และจำนวนของผู้รับผิดชอบด้านพลังงาน พ.ศ. 2552 ข้อ 4 กำหนดให้เจ้าของอาคารควบคุมจัดให้มีผู้รับผิดชอบด้านพลังงานประจำอาคาร ภายใน 180 วันนับแต่วันที่เป็นอาคารควบคุม แล้วแจ้งให้อธิบดีทราบโดยทันที จำนวนขึ้นกับขนาดอาคารดังนี้

ขนาดอาคารควบคุม จำนวนขั้นต่ำ เงื่อนไขคุณสมบัติ
เครื่องวัดไฟฟ้าหรือหม้อแปลงรวม ต่ำกว่า 3,000 กิโลวัตต์ หรือ 3,530 กิโลโวลต์แอมแปร์ หรือใช้พลังงานรวมทั้งปี ต่ำกว่า 60 ล้านเมกะจูล อย่างน้อย 1 คน มีคุณสมบัติข้อใดข้อหนึ่งตามข้อ 2
เครื่องวัดไฟฟ้าหรือหม้อแปลงรวม ตั้งแต่ 3,000 กิโลวัตต์ หรือ 3,530 กิโลโวลต์แอมแปร์ขึ้นไป หรือใช้พลังงานรวมทั้งปี ตั้งแต่ 60 ล้านเมกะจูลขึ้นไป ไม่น้อยกว่า 2 คน อย่างน้อย 1 คนต้องมีคุณสมบัติตามข้อ 2 (4) หรือ (5)

คุณสมบัติตามข้อ 2 มี 5 แบบ ใช้แบบใดแบบหนึ่ง

  1. ได้รับประกาศนียบัตรวิชาชีพชั้นสูง และมีประสบการณ์ทำงานในโรงงานหรืออาคารอย่างน้อย 3 ปี โดยมีผลงานด้านการอนุรักษ์พลังงานตามการรับรองของเจ้าของอาคาร
  2. ได้รับปริญญาทางวิศวกรรมศาสตร์หรือวิทยาศาสตร์ โดยมีผลงานด้านการอนุรักษ์พลังงานตามการรับรองของเจ้าของอาคาร
  3. สำเร็จการฝึกอบรมด้านการอนุรักษ์พลังงาน หรือการฝึกอบรมที่มีวัตถุประสงค์คล้ายคลึงกันที่อธิบดีให้ความเห็นชอบ
  4. สำเร็จการฝึกอบรมหลักสูตรผู้รับผิดชอบด้านพลังงานอาวุโส หรือการฝึกอบรมที่มีวัตถุประสงค์คล้ายคลึงกันที่อธิบดีให้ความเห็นชอบ
  5. สอบได้ตามเกณฑ์จากการจัดสอบผู้รับผิดชอบด้านพลังงานของกรมพัฒนาพลังงานทดแทนและอนุรักษ์พลังงาน

หน้าที่ของผู้รับผิดชอบด้านพลังงานตามข้อ 3 มี 4 ข้อ คือ บำรุงรักษาและตรวจสอบประสิทธิภาพของเครื่องจักรและอุปกรณ์ที่ใช้พลังงานเป็นระยะ ๆ ปรับปรุงวิธีการใช้พลังงานให้เป็นไปตามหลักการอนุรักษ์พลังงาน ช่วยเจ้าของอาคารจัดการพลังงานตามกฎกระทรวงการจัดการพลังงาน และช่วยเจ้าของอาคารปฏิบัติตามคำสั่งของอธิบดีตามมาตรา 10

ถ้าผู้รับผิดชอบด้านพลังงานพ้นจากหน้าที่จนจำนวนไม่ครบ ข้อ 5 กำหนดให้เจ้าของอาคารมีหนังสือแจ้งอธิบดีโดยทันที และจัดให้มีผู้รับผิดชอบด้านพลังงานแทน ภายใน 90 วัน นับแต่วันที่คนเดิมพ้นจากหน้าที่ ในทางปฏิบัติ อาคารที่มีผู้รับผิดชอบด้านพลังงานเพียงคนเดียวควรวางแผนสำรองคนไว้ล่วงหน้า เพราะเมื่อคนเดียวที่มีอยู่ลาออก กำหนด 90 วันจะเริ่มนับตั้งแต่วันที่คนเดิมพ้นจากหน้าที่

รายงานการจัดการพลังงาน ส่งเมื่อไหร่ และส่งอะไร

กฎกระทรวงการจัดการพลังงาน พ.ศ. 2552 ข้อ 11 กำหนดให้เจ้าของอาคารควบคุมส่ง รายงานผลการตรวจสอบและรับรองการจัดการพลังงาน ของปีที่ล่วงมาให้อธิบดี ภายในเดือนมีนาคมของทุกปี ซึ่งคนในวงการมักเรียกรวมว่า "รายงานการจัดการพลังงาน" มีข้อยกเว้นสำหรับปีแรก ถ้าระยะเวลาที่ต้องจัดการพลังงานจนถึงวันที่ 31 ธันวาคม น้อยกว่า 180 วัน ให้ส่งรายงานของช่วงนั้นภายในเดือนมีนาคมของปีถัดไป

ก่อนส่งรายงาน การจัดการพลังงานต้องผ่านการตรวจสอบและรับรองจากผู้ตรวจสอบและรับรองตามข้อ 10 ในทางปฏิบัติ พพ. รับรายงานผ่านระบบบริการอิเล็กทรอนิกส์ของกรม ทีมอาคารควรตรวจแบบฟอร์มและช่องทางล่าสุดกับ พพ. ทุกปีก่อนเริ่มทำ

ถ้าไม่ทำตามกฎหมาย จะเกิดอะไรขึ้น

พระราชบัญญัติการส่งเสริมการอนุรักษ์พลังงาน มีบทกำหนดโทษตาม มาตรา 55 สำหรับเจ้าของอาคารควบคุมหรือผู้รับผิดชอบด้านพลังงานที่ไม่ปฏิบัติตามกฎกระทรวงที่ออกตามมาตรา 21 และมีบทกำหนดโทษตาม มาตรา 54 สำหรับเจ้าของอาคารควบคุมที่ไม่ปฏิบัติตามคำสั่งของอธิบดีตามมาตรา 10 นอกจากนี้ มาตรา 42 กำหนดให้เจ้าของอาคารควบคุมที่ไม่ปฏิบัติตามกฎกระทรวงการจัดการพลังงาน ต้องชำระค่าธรรมเนียมพิเศษการใช้ไฟฟ้า ซึ่งเรียกเก็บตามปริมาณไฟฟ้าที่ซื้อจากการไฟฟ้า ตามเงื่อนไขเวลาที่มาตรานั้นกำหนด

ในทางปฏิบัติ ความเสี่ยงที่พบบ่อยไม่ได้มาจากการไม่รู้กฎหมาย แต่มาจากข้อมูลพลังงานกระจัดกระจาย ทำให้ทีมต้องเร่งรวบรวมตัวเลขช่วงต้นปีเพื่อให้ทันกำหนดส่งรายงาน หัวข้อถัดไปจึงพูดถึงเครื่องมือที่ช่วยลดงานส่วนนี้

เกณฑ์อาคารอนุรักษ์พลังงาน (Building Energy Code) ต่างจากอาคารควบคุมอย่างไร

สองเรื่องนี้มาจากกฎหมายแม่บทเดียวกัน แต่ใช้คนละช่วงของอายุอาคาร

ประเด็น อาคารควบคุม เกณฑ์มาตรฐานอาคารอนุรักษ์พลังงาน
ฐานกฎหมาย พระราชบัญญัติฯ มาตรา 18 และ 21 · พระราชกฤษฎีกา พ.ศ. 2538 · กฎกระทรวง 2 ฉบับ พ.ศ. 2552 พระราชบัญญัติฯ มาตรา 19 · กฎกระทรวงว่าด้วยการออกแบบอาคารเพื่อการอนุรักษ์พลังงาน พ.ศ. 2563
ใช้กับ อาคารที่เปิดใช้งานแล้ว และเข้าเกณฑ์การใช้ไฟฟ้าหรือพลังงาน การก่อสร้างหรือดัดแปลงอาคาร 9 ประเภท ที่มีพื้นที่รวมกันทุกชั้นในอาคารหลังเดียวกันตั้งแต่ 2,000 ตารางเมตรขึ้นไป
สิ่งที่ต้องทำ จัดการพลังงานต่อเนื่อง มีผู้รับผิดชอบด้านพลังงาน ส่งรายงานทุกปี ออกแบบระบบเปลือกอาคาร ไฟฟ้าแสงสว่าง ปรับอากาศ และอุปกรณ์ผลิตน้ำร้อนให้ผ่านค่ามาตรฐาน และมีผลตรวจประเมินประกอบการขออนุญาตก่อสร้างหรือดัดแปลง
ช่วงเวลา ทุกปีตลอดอายุการใช้งาน ช่วงออกแบบ ขออนุญาต และเมื่อก่อสร้างแล้วเสร็จ

9 ประเภทอาคารตามข้อ 4 ของกฎกระทรวง พ.ศ. 2563 ได้แก่ โรงมหรสพ โรงแรม สถานบริการ สถานพยาบาล สถานศึกษา สำนักงานหรือที่ทำการ ห้างสรรพสินค้าหรือศูนย์การค้า อาคารชุด และอาคารชุมนุมคน กฎกระทรวงนี้ประกาศในราชกิจจานุเบกษาเมื่อวันที่ 12 พฤศจิกายน 2563 และใช้บังคับเมื่อพ้น 120 วันนับแต่วันประกาศ บทเฉพาะกาลข้อ 16 ทยอยใช้บังคับตามขนาด คือ ยังไม่ใช้กับอาคารที่ไม่ถึง 10,000 ตารางเมตรในระยะแรก อาคาร 5,000 ถึงไม่ถึง 10,000 ตารางเมตรรอ 1 ปี และอาคาร 2,000 ถึงไม่ถึง 5,000 ตารางเมตรรอ 2 ปี เมื่อนับจากวันใช้บังคับ เมื่อคำนวณจากวันประกาศ ช่วงที่ครอบคลุมอาคารตั้งแต่ 2,000 ตารางเมตรจึงเริ่มในปี 2566 ส่วนการก่อสร้างหรือดัดแปลงที่ยื่นขออนุญาตหรือแจ้งไว้ก่อนวันที่กฎกระทรวงใช้บังคับ ได้รับยกเว้นตามข้อ 17

ในทางปฏิบัติ ศูนย์การค้าที่กำลังขยายหรือปรับปรุงพื้นที่ใหญ่อาจต้องดูทั้งสองเรื่องพร้อมกัน คือส่วนที่ดัดแปลงต้องออกแบบตามเกณฑ์มาตรฐานอาคารอนุรักษ์พลังงาน ขณะที่ทั้งอาคารยังมีหน้าที่ในฐานะอาคารควบคุมต่อไป

ระบบจัดการพลังงานอาคาร หรือ BEMS คือ อะไร

ระบบจัดการพลังงานอาคาร (Building Energy Management System หรือ BEMS) คือระบบที่เก็บข้อมูลการใช้พลังงานของอาคารอย่างต่อเนื่องจากมิเตอร์ไฟฟ้า เซ็นเซอร์ และระบบควบคุมอาคารเดิม แล้วนำมาแสดงผล วิเคราะห์ และแจ้งเตือน เพื่อให้ทีมวิศวกรรมเห็นว่าพลังงานถูกใช้ไปที่ไหน เมื่อไร และใช้มากผิดปกติตรงไหน

BEMS ต่างจากระบบควบคุมอาคารอัตโนมัติ (Building Automation System) ตรงที่ระบบควบคุมอาคารเน้นสั่งเปิดปิดและปรับค่าอุปกรณ์ ส่วนระบบจัดการพลังงานเน้นการวัด การวิเคราะห์ และการติดตามผล ระบบรุ่นใหม่ใช้ปัญญาประดิษฐ์ (AI) ช่วยหารูปแบบการใช้พลังงานที่คนมองด้วยตาได้ยาก เช่น เครื่องทำน้ำเย็นที่ประสิทธิภาพค่อย ๆ ลดลง หรือโซนที่เปิดปรับอากาศเกินเวลาที่มีคนใช้

ปัญญาประดิษฐ์ในระบบนี้เป็นเครื่องมือช่วยวิศวกร ไม่ได้ทำงานแทนวิศวกร การตัดสินใจปรับระบบ การรับรองข้อมูลในรายงาน และความรับผิดชอบตามกฎหมาย ยังเป็นของเจ้าของอาคาร ผู้รับผิดชอบด้านพลังงาน และผู้ตรวจสอบและรับรองตามที่กฎหมายกำหนด

ระบบจัดการพลังงานอาคารช่วยงานตามกฎหมายตรงไหน

หน้าที่ตามกฎกระทรวง ข้อมูลที่ระบบช่วยเตรียม ผู้ตัดสินใจ
ประเมินสถานภาพเบื้องต้นและประเมินศักยภาพ (ข้อ 3 และข้อ 6) ข้อมูลการใช้ไฟฟ้าย้อนหลังแยกตามระบบหรือโซน เช่น ปรับอากาศ แสงสว่าง ลิฟต์และบันไดเลื่อน ผู้รับผิดชอบด้านพลังงานและคณะทำงาน
กำหนดเป้าหมายและแผน (ข้อ 7) ค่าฐานการใช้พลังงานที่ชัดเจน สำหรับตั้งเป้าเป็นร้อยละของพลังงานที่ใช้เดิม เจ้าของอาคารและคณะทำงาน
ดำเนินการตามแผน ตรวจสอบและวิเคราะห์ (ข้อ 8) กราฟเทียบผลจริงกับเป้าหมายรายวันหรือรายเดือน และการแจ้งเตือนเมื่อค่าผิดปกติ ผู้รับผิดชอบด้านพลังงาน
ตรวจติดตามและทบทวนอย่างน้อยปีละครั้ง (ข้อ 9) สรุปผลรายปีและรายการมาตรการที่ทำไปแล้ว คณะทำงานและเจ้าของอาคาร
ตรวจสอบและรับรอง และส่งรายงาน (ข้อ 10 และ 11) ข้อมูลที่จัดเก็บเป็นระบบ ลดเวลารวบรวมเอกสารช่วงต้นปี ผู้ตรวจสอบและรับรองตามกฎหมาย และเจ้าของอาคาร

ระบบจัดการพลังงานไม่ได้ทดแทนการตรวจสอบและรับรองโดยผู้ตรวจสอบและรับรองที่ได้รับอนุญาตตามกฎหมาย แต่ช่วยให้ข้อมูลที่ส่งให้ผู้ตรวจสอบครบและตรวจย้อนได้

จอระบบจัดการพลังงานอาคารแสดงแผนผังระบบเครื่องทำน้ำเย็นและกราฟการใช้ไฟฟ้ารายชั่วโมง ให้วิศวกรติดตามการใช้พลังงาน

ลดค่าไฟห้าง เริ่มจากตรงไหน

พระราชบัญญัติฯ มาตรา 17 ระบุแนวทางการอนุรักษ์พลังงานในอาคารไว้ 7 แนวทาง เช่น การลดความร้อนจากแสงอาทิตย์ที่เข้ามาในอาคาร การปรับอากาศอย่างมีประสิทธิภาพ การใช้แสงสว่างอย่างมีประสิทธิภาพ และการใช้ระบบควบคุมการทำงานของเครื่องจักรและอุปกรณ์ สำหรับศูนย์การค้าและห้างสรรพสินค้า ในทางปฏิบัติควรเริ่มจากจุดที่ใช้พลังงานมากและมีข้อมูลวัดได้ชัด

  1. ระบบปรับอากาศและเครื่องทำน้ำเย็น มักเป็นภาระไฟฟ้าก้อนใหญ่ของอาคารพาณิชย์ในเขตร้อน ควรดูประสิทธิภาพเครื่องทำน้ำเย็นเป็นกิโลวัตต์ต่อตันความเย็น ช่วงเวลาเปิดปิด และอุณหภูมิน้ำเย็นที่ตั้งไว้
  2. ช่วงเวลาเดินเครื่องให้ตรงกับการใช้งานจริง อาคารที่มีข้อมูลจำนวนคนเข้าแต่ละโซนตามช่วงเวลา สามารถนำมาประกอบการตั้งเวลาเดินระบบปรับอากาศ ระบบระบายอากาศ และแสงสว่างให้ตรงกับช่วงที่มีคนใช้พื้นที่จริง
  3. ความต้องการไฟฟ้าสูงสุด การกระจายการเริ่มเดินเครื่องจักรใหญ่ไม่ให้เกิดพร้อมกัน ช่วยลดค่าความต้องการไฟฟ้าสูงสุด ซึ่งเป็นแนวทางที่พระราชบัญญัติฯ มาตรา 7 กล่าวถึงในส่วนของโรงงาน และนำมาใช้กับอาคารได้ในทางเทคนิค
  4. ไฟฟ้าแสงสว่าง ตรวจโซนที่เปิดไฟทิ้งนอกเวลาทำการ และพื้นที่ที่ได้แสงธรรมชาติพอ
  5. อุปกรณ์ที่ประสิทธิภาพลดลงตามอายุ เช่น ปั๊ม พัดลม และคอยล์ที่สกปรก ซึ่งระบบที่เก็บข้อมูลต่อเนื่องจะเห็นแนวโน้มก่อนจะกลายเป็นค่าไฟที่สูงขึ้น

ผลประหยัดของแต่ละอาคารต่างกันตามสภาพอุปกรณ์ ชั่วโมงเปิดทำการ และพฤติกรรมการใช้งาน จึงควรวัดค่าฐานก่อนเริ่มปรับปรุง แล้ววัดผลหลังปรับปรุงด้วยวิธีเดียวกัน

IMAS Analytics ช่วยอาคารควบคุมได้อย่างไร

IMAS Analytics ให้บริการระบบจัดการพลังงานอาคารด้วยปัญญาประดิษฐ์ และบริการตรวจวิเคราะห์การใช้พลังงาน (energy audit) ร่วมกับพันธมิตร Saturn Pyro สำหรับศูนย์การค้า ร้านค้าปลีก ท่าอากาศยาน และอาคารพาณิชย์ในประเทศไทย ระบบช่วยรวมข้อมูลพลังงานจากหลายมิเตอร์และหลายระบบมาไว้ที่เดียว ช่วยทีมวิศวกรรมหาจุดที่ใช้พลังงานสิ้นเปลือง และช่วยเตรียมข้อมูลสำหรับงานจัดการพลังงานตามกฎกระทรวง นอกจากนี้ IMAS ยังมีระบบนับจำนวนคนเข้าพื้นที่ ซึ่งให้ข้อมูลช่วงเวลาที่มีคนใช้พื้นที่จริงสำหรับประกอบการตั้งเวลาเดินระบบอาคาร

ทีมวิศวกรของอาคารยังเป็นผู้ตัดสินใจและรับผิดชอบงานตามกฎหมาย ระบบของ IMAS ทำหน้าที่ช่วยให้ทีมเห็นข้อมูลชัดขึ้นและทำงานได้เร็วขึ้น

ดูรายละเอียดบริการระบบจัดการพลังงานอาคาร: ระบบจัดการพลังงานอาคารของ IMAS

อยากให้ทีม IMAS ดูข้อมูลอาคารของคุณ: ติดต่อทีม IMAS

คำถามที่พบบ่อยเรื่องอาคารควบคุม

−1. อาคารของเราเป็นอาคารควบคุมหรือไม่ ดูจากอะไร

ดูจาก 2 เกณฑ์ในพระราชกฤษฎีกากำหนดอาคารควบคุม พ.ศ. 2538 มาตรา 3 เข้าเกณฑ์ใดเกณฑ์หนึ่งก็เป็นอาคารควบคุม คือ (1) ได้รับอนุมัติจากผู้จำหน่ายให้ใช้เครื่องวัดไฟฟ้าหรือติดตั้งหม้อแปลงรวมกันตั้งแต่ 1,000 กิโลวัตต์ หรือ 1,175 กิโลโวลต์แอมแปร์ขึ้นไป หรือ (2) ใช้พลังงานรวมเทียบเท่าพลังงานไฟฟ้าตั้งแต่ 20 ล้านเมกะจูลขึ้นไปในปีปฏิทินที่ผ่านมา โดยนับอาคารทุกหลังภายใต้เลขที่บ้านเดียวกันรวมกัน

+2. อาคารควบคุมกับอาคารควบคุมการใช้ต่างกันอย่างไร

อาคารควบคุมด้านพลังงานมาจากพระราชบัญญัติการส่งเสริมการอนุรักษ์พลังงาน และกำหนดตามการใช้ไฟฟ้าหรือพลังงาน ส่วน "อาคารควบคุมการใช้" มาจากพระราชบัญญัติควบคุมอาคาร เป็นคนละกฎหมาย มีหน้าที่และหน่วยงานกำกับต่างกัน

+3. ผู้รับผิดชอบด้านพลังงานต้องมีกี่คน

ตามกฎกระทรวงกำหนดคุณสมบัติ หน้าที่ และจำนวนของผู้รับผิดชอบด้านพลังงาน พ.ศ. 2552 ข้อ 4 อาคารที่เครื่องวัดไฟฟ้าหรือหม้อแปลงรวมต่ำกว่า 3,000 กิโลวัตต์ หรือ 3,530 กิโลโวลต์แอมแปร์ หรือใช้พลังงานรวมทั้งปีต่ำกว่า 60 ล้านเมกะจูล ต้องมีอย่างน้อย 1 คน อาคารที่ถึงเกณฑ์นี้ขึ้นไปต้องมีไม่น้อยกว่า 2 คน และอย่างน้อย 1 คนต้องผ่านหลักสูตรผู้รับผิดชอบด้านพลังงานอาวุโสหรือสอบผ่านตามที่ พพ. จัด

+4. รายงานการจัดการพลังงานต้องส่งเมื่อไร

กฎกระทรวงการจัดการพลังงาน พ.ศ. 2552 ข้อ 11 กำหนดให้ส่งรายงานผลการตรวจสอบและรับรองการจัดการพลังงานของปีที่ล่วงมาให้อธิบดีกรมพัฒนาพลังงานทดแทนและอนุรักษ์พลังงานภายในเดือนมีนาคมของทุกปี ถ้าปีแรกมีระยะเวลาจัดการพลังงานจนถึง 31 ธันวาคม น้อยกว่า 180 วัน ให้ส่งของช่วงนั้นภายในเดือนมีนาคมของปีถัดไป

+5. ระบบจัดการพลังงานอาคารใช้แทนผู้รับผิดชอบด้านพลังงานหรือผู้ตรวจสอบได้ไหม

ไม่ได้ กฎหมายกำหนดให้เจ้าของอาคารควบคุมต้องจัดให้มีผู้รับผิดชอบด้านพลังงานที่เป็นบุคคลตามคุณสมบัติที่กำหนด และต้องให้ผู้ตรวจสอบและรับรองตรวจการจัดการพลังงาน ระบบจัดการพลังงานอาคารเป็นเครื่องมือที่ช่วยให้คนเหล่านี้มีข้อมูลครบ วิเคราะห์ได้เร็ว และติดตามผลได้ต่อเนื่อง

สรุป

อาคารควบคุมด้านพลังงานคืออาคารที่เข้าเกณฑ์ 1,000 กิโลวัตต์ 1,175 กิโลโวลต์แอมแปร์ หรือ 20 ล้านเมกะจูลต่อปี ตามพระราชกฤษฎีกา พ.ศ. 2538 เจ้าของอาคารต้องจัดการพลังงานตามกฎกระทรวง พ.ศ. 2552 มีผู้รับผิดชอบด้านพลังงานตามจำนวนและคุณสมบัติที่กำหนด และส่งรายงานผลการตรวจสอบและรับรองภายในเดือนมีนาคมของทุกปี งานเหล่านี้ทำได้ง่ายขึ้นเมื่อข้อมูลพลังงานถูกเก็บต่อเนื่องและตรวจย้อนได้ ซึ่งเป็นงานที่ระบบจัดการพลังงานอาคารช่วยทีมวิศวกรได้โดยตรง

ปรึกษาทีม IMAS เรื่องระบบจัดการพลังงานอาคาร

ข้อมูลกฎหมายในบทความนี้ตรวจเทียบกับตัวบท ณ วันที่ 17 พฤศจิกายน 2569 กฎหมายอาจมีการแก้ไขภายหลัง ก่อนตัดสินใจเรื่องการปฏิบัติตามกฎหมาย ควรตรวจสอบกับกรมพัฒนาพลังงานทดแทนและอนุรักษ์พลังงาน หรือที่ปรึกษากฎหมายของอาคาร

แหล่งอ้างอิง

  1. พระราชบัญญัติการส่งเสริมการอนุรักษ์พลังงาน พ.ศ. 2535 ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 109 ตอนที่ 33 ก วันที่ 2 เมษายน 2535 (ฉบับรวมแก้ไขของสำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกา)
  2. พระราชบัญญัติการส่งเสริมการอนุรักษ์พลังงาน (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2550 ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 124 ตอนที่ 87 ก วันที่ 4 ธันวาคม 2550
  3. พระราชกฤษฎีกากำหนดอาคารควบคุม พ.ศ. 2538 ราชกิจจานุเบกษา ฉบับกฤษฎีกา เล่ม 112 ตอนที่ 33 ก วันที่ 14 สิงหาคม 2538
  4. กฎกระทรวงกำหนดมาตรฐาน หลักเกณฑ์ และวิธีการจัดการพลังงานในโรงงานควบคุมและอาคารควบคุม พ.ศ. 2552 ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 126 ตอนที่ 47 ก วันที่ 23 กรกฎาคม 2552
  5. กฎกระทรวงกำหนดคุณสมบัติ หน้าที่ และจำนวนของผู้รับผิดชอบด้านพลังงาน พ.ศ. 2552 ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 126 ตอนที่ 49 ก วันที่ 31 กรกฎาคม 2552
  6. กฎกระทรวงกำหนดประเภท หรือขนาดของอาคาร และมาตรฐาน หลักเกณฑ์ และวิธีการในการออกแบบอาคารเพื่อการอนุรักษ์พลังงาน พ.ศ. 2563 ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 137 ตอนที่ 94 ก วันที่ 12 พฤศจิกายน 2563
  7. กรมพัฒนาพลังงานทดแทนและอนุรักษ์พลังงาน เอกสารนำเสนอ แนวทางการขับเคลื่อนการประหยัดพลังงาน (เผยแพร่ผ่านเว็บไซต์กระทรวงพลังงาน พ.ศ. 2565) เรื่องการจัดการพลังงาน 8 ขั้นตอนและกำหนดส่งรายงาน